در سال 1628 میلادی، کشتی
جنگی سوئدی «واسا» پس از به آب انداخته شدن و طی کردن تنها 1300 متر
غرق شد. در سال 1961، واسا در وضعیت خوب، از اعماق آب بیرون کشیده شد و
پس از تلاشهای فراوان برای تعمیر و خشک کردن چوبهای آن، در سال 1990 در
استکهلم در معرض دید عموم قرار گرفت. پس از ده سال، محافظان موزه متوجه
شدند که بر سطوح کشتی به سرعت نمکهای پودری شکل تشکیل میشود و چوبهای
کشتی خیس و اسیدی شده اند. در یک کلام، کشتی واسا در حال از بین رفتن
بود.
محافظان موزه نشست فوق العاده
اعلام کردند و با همکاران خود و شیمیدانانی از سوئد ، دانمارک و
استرالیا برای فاجعه ای که واسا و دیگر کشتیهای کشف شده ای مثل کشتیهای
وایکینگی اسکول دلف ، برمن کوگ ، مری رز و باتاویا را تهدید میکرد، به
دنبال راه چاره گشتند.
یکی ازاین پژوهشگران، فریده
جلیلوند از آزمایشگاه تابش سنکرون استانفورد ((SSRL
و رئیس او پاتریک فرانک، شواهدی مبنی بر تجمع گوگرد در الوارها یافتند.
وجود حد واسط های گوگرد دار، نشان دهنده اکسیداسیون مرحله ای گوگرد و
تبدیل آن به اسید سولفوریک خورنده است.
به عبارت دیگر مسئله، تشکیل
اسید سولفوریک بسیار خورنده در الوارهای چوبی واسا در عمق 32 متری بود.
نبودن اکسیژن در این عمق مانع از فعالیت زیستی میکروبهایی بوده است که
چوب را تجزیه میکنند. اما در عوض این محیط مناسب فعالیت باکتریهایی است
که یون سولفات موجود در آب دریا را به هیدروژن سولفید تبدیل میکنند. طی
چند سالی که واسا زیر آب مدفون بوده است، هیدروژن سولفید در چوبهای آن
نفوذ کرده است. در زیر دریا، واکنشهای شیمیایی که هیدروژن سولفید را به
گوگرد یا پیریت تبدیل میکنند، به مقدار یون آهن موجود بستگی دارند. در
محیط موزه، یونهای آهن موجود در چوب، اکسیداسیون گوگرد تجمع شده را
تسریع می کنند.
پاتریک فرانک شیمیدان پژوهشگر
در SSRL
میگوید « این کار از این نظر مهم است که توجه را به خطر ناشناخته ای
جلب میکند که کلیه اشیای چوبی در حیطه باستانشناسی دریایی، پس از نمایش
یا نگهداری در موزه های سراسر دنیا با آن مواجه اند و آن عبارت است از
پوسیدن چوب بر اثر تولید اسید سولفوریک حاصل از گوگردی که در چوب نفوذ
کرده است و در هوا اکسید میشود».
آنان چوب متلاشی شده واسا را با
کمک روشهای جدید طیف بینی پرتو ایکس مورد تحلیل قرار دادند. در این روش
به کمک باریکه های پرانرژی سنکرون، طیف «اثر انگشتی» شیمیایی به دست می
آید که برای شناسایی حالتهای اکسیداسیون متفاوت در یک نمونه به کار
میرود. فریده جلیلوند از آزمایشگاه تابش سنکرون استانفورد
(SSRL) و از
پژوهشگران این طرح میگوید «این اولین باری است که طیف جذبی پرتو ایکس
گوگرد در چوب انداره گیری میشود». پاتریک فرانک، استاد جلیلوند،
میگوید: «طیف بینی پرتوایکس، بدون شک برای ارزیابی وضعیت شیمیایی این
اشیاء مناسب است و تردیدی نیست که اطلاعات به دست آمده با روشهای دیگر
به دست نمی آید».
بر اساس این یافته ها،
پژوهشگران توصیه کردند که شرایط محیطی نگهداری این اشیای چوبی به دقت
تنظیم شود. رطوبت نسبی 55% و دمای زیرºC 20 از
میزان نفوذ آب و اکسیژن به چوب میکاهد. این پژوهشگران همچنین توصیه
کردنده اند ، که 8500 بست آهنی که اجزای کشتی را به هم وصل کرده اند
– به ویژه بستهایی که خورده شده اند – با بستهایی از جنس مواد بی اثر
تعویض شوند و بالاخره آهنی که در چوب نفوذ کرده است به کمک واکنشگری کی
لیت ساز، از لحاظ الکتروشیمیایی خنثی شود و حتی به کمک محلولی قلیایی
استخراج شود. البته مورد اخیر به بررسی بیشتری نیاز دارد
