به نشاندن لايهاي نازك از فلز بر روي لعاب از پيش پخته شده زرينفام
ميگويند؛ يعني سفالينهاي با جلاي فلزي و طيف رنگي مايل به طلايي.
در ساخت لعاب اين سفالينه كه از گونههاي نفيس و بسيار با ارزش در ميان
ظروف سفالين دوره اسلامي است، از تكنيك خاصي استفاده ميشود. دستيابي به
اين تكنيك آنقدر سخت است كه گاه هنرمندان و صنعتگران عدم توفيق خود را به
نايافتني بودن و غيرقابل پيشبيني بودن آن نسبت ميدهند.
اگر دانش بدست آوردن زرينفام را ندانيد امروز هم دست يافتن به آن كار
چندان راحتي نيست. بهزاد اژدري از معدود سفالگراني است كه زرينفام را به
خوبي ميشناسد و در بارهاش تحقيقات نتيجهداري كرده است و ميتوان گفت
اولين كسي است كه آن را آموزش داده است.
او فارغالتحصيل رشته بيولوژي سلولي و ملكولي از دانشگاه تهران است. از سال
72 فعاليتش را در زمينه هنر سفالگري آغاز كرده و در سالهاي 73،75،77 و 80
برنده دوسالانه سراميك شده است. او همچنين برنده طراحي سراميك ديزاين
ايتاليا است و امسال در 36 سالگي در دوسالانه سفال و سراميك از او به عنوان
پيشكسوت تجليل شده است.
آنطور كه ميگويند شما جزو معدود افرادي هستيد كه به راحتي زرينفام بدست
ميآوريد.
وقتي شروع به كار كردم اطلاعات علمي كمي در باره زرينفام داشتم. بعد از ده
روز مطالعه و آزمايش موفق، به زرينفام ايدهآل دست پيدا كردم. خيليها
هستند كه سالها كار ميكنند اما هنوز نميتوانند زرينفام ايدهآل بدست
بياورند.
من به راحتي اين كار را ميكنم چون به اصول و پايه كار كه يك بحث كاملا
علمي است اشراف دارم. يعني اول علم بعد تجربه؛ موقعي ثمر ميدهد كه شما
اطلاعات پايه و علمي تشكيل زرينفام را بدانيد؛ در غير اين صورت چيزي جز
تلاشهاي بيثمر و در نهايت پناه بردن به خرافه عايدتان نميشود.
شايد يكي از دلايلي كه من زودتر به زرينفام رسيدم همين تحصيل در يك رشته
علمي باشد. به نظرم اشتباه است كه زرينفام در دانشكدههاي هنري،
صنايعدستي يا سازمان ميراث فرهنگي كه معمولا با فاكتورهاي معنوي و
نرمافزاري هنر سر و كار دارند تدريس ميشود. تحقيق در اين زمينه مربوط به
دانشكدههاي فني و علوم پايه است.
تاريخ تولد زرينفام مربوط به كدام دوره است؟
در اين مورد چندين روايت وجود دارد، يك روايت اين است كه چون بعد از
سلام استفاده از ظروف طلايي براي خوردن حرام بوده، سفالگران تصميم ميگيرند
ظرفي بسازند كه اگر چه در ساخت آن طلا به كار نرفته اما جاي طلايي و فلزي
دارد، همين فكر منجر به ساخت زرينفام شد.
البته به نظرم در آن زمان علم و تكنولوژي آنقدر پيشرفته نبوده كه افراد
بتوانند براي چنين هدفي برنامهريزي كنند و احتمالا طي تصادفاتي به
زرينفام دست پيدا كردند. چون در گذشته اغلب تصادفها باعث كشف پديدهها
ميشد و بعد روي آن كشف آزمايشهايي انجام ميگرفت و برايش برنامهريزي
ميكردند. امروز ما هدف را مشخص ميكنيم و براساس آن برنامهريزي ميكنيم
چون مواد را ميشناسيم.
گفتيد افراد گاه در به دست آوردن زرينفام به خرافه پناه ميبردند، اصلا
چرا اين سفالينه اينقدر مهم است؟
اولاً زرينفام منفعت مالي و اقتصادي داشته به همين دليل معدود افرادي كه
اين دانش را در اختيار داشتند آن را در محدوده خانواده خود نگه ميداشتند؛
چون با لو رفتن اين دانش در واقع سهم آنها از سود آن كم ميشد.
در نتيجه اين فن به صورت راز در اين خانوادهها ميماند و افرادي كه در
بدست آوردن زرينفام ناكام ميماندند مدعي ميشدند كه دست يافتن به اين نوع
سفالينهكاري رمزآلود و مرموز است. خيليها هنوز هم وقتي با چند بار تلاش
براي بدست آوردن زرينفام، شكست ميخورند به خرافه پناه ميبرند و دست
يافتن به آن را خارج از كنترل عملي بشر ميدانند.
مراحل تهيه يا ساخت زرينفام چيست؟
اصول تهيه زرينفام در همه جاي دنيا يكي است؛ البته ممكن است تركيب مواد
تغيير كند تا رنگهاي جديد به دست بيايد، اما اساساً زرينفام يعني نشاندن
لايهاي از اتمهاي فلزي بر روي لعابي كه قبل از پخته شدن تحت شرايط احيا،
يعني اكسيدهاي فلزي مس و نقره (اكسيدها، نيتراتها، كلريدها، كربناتها،
سولفاتها، سولفيدها و...) بسته به نوع زرينفام (رنگ و درخشش) با يك واسطه
گلي مثل سيليس يا اُخرا مخلوط ميكنيم و بعد از رقيق كردن آن با سركه، با
مايع بدست آمده روي لعابي كه سفال آن از قبل پخته شده شروع به نقاشي كردن،
اسپري كردن و... ميكنيم.
بعد آن را حرارت ميدهيم تا جايي كه لعاب زيري شروع به نرم شدن كند. بعد
در كوره دود ايجاد ميكنيم كه به آن احيا كردن ميگويند. اين كار باعث
ميشود، اكسيژن از اكسيد فلزات مس و نقره جدا شود و فلز خالص بر روي سطح
لعاب بر جاي بماند. بعد از سرد شدن كوره لايه گلي را پاك ميكنيم و ظرف را
پوليش ميزنيم و تميز ميكنيم.
با اين كار ميبينيم يك لايه خالص از فلز نقره و مس كه درخشش طلايي يا جلاي
فلزي دارد بر روي لعاب بر جاي مانده است. اگر اين لايه از ضخامتي كمتر باشد
پديده قوس و قزح اتفاق ميافتد و سطح لعاب حالت رنگين كماني پيدا ميكند.
اين مراحل اساس تكنيك زرينفام است.
زرينفام چقدر هنر و چقدر تكنيك است؟
زرينفام مثل هر تكنيك ديگري فقط تكنيك است. شما ميتوانيد آن را به تمام
كساني كه هنرمند نيستند آموزش دهيد مثل ساخت رنگ روغن يا هر چيز ديگري.
زرينفام در واقع ابزاري است در دست هنرمند.
اما اينكه اثر هنري با آنچه ارتباطي دارد يا هنرمند چه استفادهاي
ميتواند از آن بكند به خلاقيت هنرمند بستگي دارد. مثل هر ابزار ديگري كه
يك هنرمند ميتواند از آن استفاده خوب يا بد بكند، زرينفام هم يك تكنيك
است كه اگر هنرمند نسبت به لعاب، حرارت، شرايط كوره و... آگاهي داشته باشد
ميتواند از آن به بهترين شكل استفاده كند.
منبع:
http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=19444
