|
ا
قرون
پنجم تا هفتم قمري را ميبايد اوج صنعت شيشهگري در ايران به حساب
آورد.
به گزارش
خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)- منطقه خزر در تعريف شيشه گفته شده
است: «شيشه جسمي است شفاف و حاكي ماوراء و شكننده، شيشه مخلوطي است از
سليكاتهاي قليايي كه از ذوب و سپس شكل دادن آنها با دست يا قالب، پديد
ميآيد و از آنجا كه شيشه داراي شكل هندسي نيست، ميتوان آن را به
شكلهاي دلخواه در آورد.»
شيشه را
نخستين بار و پيش از هزاره چهارم پيش از ميلاد فينيقيها ساختند و سپس
ملل و اقوام ديگر چون مصريان، ايرانيان، هنديان و ديگران نيز موفق به
ساخت شيشه شدند.
ظرف
شيشهاي به رنگ زرد صدفي با زينتي شبيه به خطوط شكسته موجدار (مكشوف
در يكي از گورستانهاي لرستان) يك گردنبند شيشهاي متعلق به 2250 سال
پيش از ميلاد كه داراي دانههاي آبي رنگ است (متعلق به ناحيه شمال غربي
ايران) قطعات شيشهاي مايل به سبزي كه دركاوشهاي باستانشناسي در
لرستان، شوش و حسنلوبه دست آمده است و همچنين ديگر قطعهها و نمونههاي
ديگر كه به هزارههاي سوم و دوم پيش از ميلاد تعلق دارد و حتي
نمونههاي اندكي از آنها در موزه آبگينه و سفالينه تهران هم موجود است،
نشانگرقدمت اين صنعت ارزنده و اين هنر اصيل در كشور ماست. جامهاي
بلورين و دكمههاي ظريف شيشهاي به جاي مانده از دوره هخامنشي،
نمونههايي از شيشههاي دميده در قالب و قطعههاي زيباي شيشهاي كه به
گونهاي هنرمندانه تراش داده شدهاند، همگي به دوران ايران باستان تعلق
دارند و حاكي است از رونق و اعتبار شيشهگري از آغاز تاريخ مدون
ايران
تا قرن هفتم م.
هر چند كه
از شيشهگري دوره اسلامي آگاهي چنداني در دست نيست، ولي شواهد و نيز
نمونههايي كه از نقاط مختلف مانند شوش، ري، ساوه و نيشابور به دست
آمده، نشان ميدهد، در دوره مذكور ظروف گوناگون شيشهاي مانند بطري،
قوري، عطردان، گلدان و فنجان ساخته ميشده است.
قرون پنجم
تا هفتم قمري را ميبايد اوج صنعت شيشهگري در ايران به حساب آورد،
زيرا در دوران مذكور، صنعتگران به شيوههاي جديدي روي آوردند و استفاده
از قالبهاي گوناگون با نقوش برجسته و فرو رفته را رواج داده و حك و
تراش روي شيشه را نيز براي غناي كارشان به خدمت گرفتند. در همين دوران
است كه نقاشيهاي گوناگون از قبيل گلهاي تزييني،شكل جانوران و استفاده
از اشعار و آيات قرآن با رنگهاي متنوع، به عنوان عاملي مكمل وارد
شيشهگري دستي ايران ميشود.
در دوره صفويه نيز ظروف مختلف شيشهاي در مناطق مختلف ايران چون
اصفهان، شيراز،گرگان و جاهاي ديگر ساخته ميشد كه نمونههاي متعددي از
آن در موزهها و ديگرمراكزهنري در ايران و ساير ممالك جهان موجود است.
در حال حاضر، حدود 35 كارگاه تنها براي توليد شيشه دست ساز و حدود 30
كارگاه شيشه قالبي سازو دست سازو در مجموع حدود 65 كارگاه شيشهگري
تنها درشهر تهران به كار توليد انواع و اقسام محصولات شيشهاي
ميپردازند كه ضمن حجم چشمگير توليد در سال، توانستهاند با تهيه و
عرضه انواع و اقسام فرآوردههاي شيشهاي مصرفي و تزييني و به ويژه
شيشههاي واجد ارزشهاي هنري، مشتاقان بسياري در داخل و خارج كشور به
دست آورند. حتي شيشه دست ساز ايران نيز در زمره يكي از اقلام صادراتي
صنايع دستي قرار گرفته است و اكنون با شيشههاي دست ساز ديگركشورها
رقابت ميكند.
مواد اصلي
شيشهگري شامل اين موارد است: سنگ سيليس، شيشه خـُرده، سنگ آهك، كربنات
دوسود، بُراكس، شوره، نيتراتها و برخي مواد قليايي ديگر. رنگهاي مصرفي
را نيز بيشتر اكسيدهاي مختلف فلزي نظير كبالت، مس، آهن، منگنز، كروم و
غيره، و نيز نمكهاي فلزي، گوگرد، كربن و غيره تشكيل ميدهد. بايد گفت
كه هر كارگاه به طور معمول، در تهيه مناسب رنگ خاصي تخصص و مهارت دارد.
ابزار كار كارگاه هاي شيشهگري نيز مشتمل است بر لوله دم، الكترو موتور
و پمپ باد، واگيره، دوشاخه، قيچي، قاشق چوبي مخصوص و دستگاه كه در
مجموع وسايلي بسيار ساده و ابتدائي است.
در هر كارگاه شيشهگري، تعدادي كوره ذوب وجود دارد كه طي ساخت انواع
توليدات از آنها استفاده ميشود. براي آنكه شيشهگران بتوانند تعداد
بيشتري رنگ به كار برند، معمولاً از چند كوره استفاده ميشود. همچنين
در هر كارگاه، يك يا چند گرمخانه وجود دارد كه شيشهها پس از ساخت، در
درون آنها قرار ميگيرد تا به تدريج و با كاهش دماي گرمخانه و سرانجام
پس از گذشت زماني حدود 24 تا 48 ساعت از گرمخانه كه دماي آن به صفر
درجه سانتيگراد رسيده است، خارج ميشوند تا بدين نحو و ضمن تنشزدايي،
از شكسته شدن شيشهها به سبب اختلاف دماي بالايي كه ميان فضاي كارگاه و
فضاي بيروني وجود دارد، جلوگيري شود.
براي
توليد شيشه دست ساز كه دراصطلاح به آن «شيشه فوتي» نيز ميگويند، نخست
موار اوليه مصرفي را كه معمولاً خرده شيشه است، در كوره ميريزند و
حرارت ميدهند تا به صورت مذاب درآيد. اين كار، يعني تبديل شيشه خرده
به شيشه مذاب، به نسبت درجه حرارت كوره ميان 36 تا 48 ساعت به طول
ميانجامد. هنگامي كه شيشه به صورت كاملاً مذاب درآمد، استادكار با
بهرهگيري از لوله دم كه لولهاي است فولادي به طول 100 تا 120
سانتيمتر، و استفاده از ابراز ساده ديگري چون قالبها، انبر،قيچي و
غيره به شيشه به طريق دست ساز شكل ميدهد. توليد محصولات با كيفيت
مطلوب، در گرو صبر، حوصله، هنر، ممارست و كسب تجربه طي ساليان طولاني
است.
|
