|
سفال لاله جين
در کشور ما به واسطه وجود تنوع اقلیم، معیشت و تنوع فرهنگی،
ارتباط صنایع دستی و کارآفرینی بسیار تنگاتنگ است و چنان با زندگی مردم آمیخته
و عجین شده که جدایی این دو از یکدیگر، محال به نظرمیرسدتا آنجا که هنوز مردمان
" قاسم آباد " استان گیلان از ابریشم طبیعی و پنبه، چادر شب می بافند،
همشهریان" اردشیر بابکان " هنوز هم چاروق می پوشند، هنرهای دستی عشایرایران که
شهره خاص و عام است در عصرحاضر از دامنه کاربردی خود پای فراتر نهاده و از
صنعت به هنر تکامل یافته واگرروزگاری گبه دختر قشقائی، کفپوش بنه بختش بود،
امروزه زینت بخش خانه های مدرن شهری است. پارچه های سفید قلمکاری با نقش های
اسلیمی و بته های آبی و قرمز، هنوز هم در بازارهای اصفهان و یکی دوشهر دیگر
رواج دارد و مردم هنوز هم از آنها به عنوان پرده، سفره، کیف دستی، رومیزی و
غیره استفاده میکنند و " پته "های دوخت کرمان نیز دارای ویژگی هایی است که آسان
نمی توان ازآن گذشت.
یکی از صنایع دستی مهم درایران، سفالگری است که در برخی
شهرهای کشور بویژه درشهرستان لاله جین در استان همدان از موقعیت مناسبی
برخوردار است. هنر سفالگری نزد باستان شناسان، قدرومنزلت خاصی دارد. زیرا همین
قطعه های کوچک و ناچیز سفالی ما را به زمانه و زندگانی مردم روزگاران کهن می
برد. هزاران سال است که سفالگری نسل به نسل و سینه به سینه در بین برخی از مردم
زنده و پایدار مانده است و عاشقانه به این کار مشغول اند. سفال های اولیه
زبروضخیم بودند، آب درون آنها نشت می کرد و در برابر نور خورشید ترک برمی
داشتند، اما اکنون با پیشرفت علم وبالا رفتن اطلاعات فعالان این صنعت، دیگر
خبری از خورده سفال های زیر نور خورشید و آب های هدررفته از درون کوزه های
سفالی نیست. سفالگر یا چرخکار برای تهیه ظرف ها و وسایل سفالی، ابتدا مقداری گل
" رس " مرطوب را روی صفحه چرخان مخصوص قرار می دهد و با استفاده از انگشتان
دست و پشتوانه تجربه، به گل بی جان، جان می بخشد. سپس آن را در معرض نور خورشید
قرار می دهد تا پخته شود. حرارت زیاد ظرف لعابی را محکم و سخت کرده وآن را روشن
و براق می کند.
در 6 هزار سال پیش از میلاد مسیح اولین نشانه پیدایش کوره
مخصوص پخت در صنعت سفال دیده میشود و در3 هزارو 500 سال پیش از میلاد چرخ
سفالگری ساده ای که با دست حرکت می کرد ساخته شد. پیدایش چرخ سفالگری تحول
بزرگی را در این صنعت به وجود آورد. مدت کوتاهی نگذشته بود که سفالسازی به یکی
از حرفه های سامان یافته تبدیل شد و از آن تاریخ تاکنون هر روز در حال پیشرفت
است، اما مهارت و استادی کوزه گران باستان فقط از نظر فنی نبوده، بلکه زیبایی
این فراورده ها فوق العاده است. به کاربردن رنگیزه های اکسیدی با قلم مو و
باحرکات متوالی دست کاملاٌ مشهود است وتزئینات نقش حیوانات و نباتات را با طرح
های هندسی دقیق نشان می دهد. در دوران ایران باستان ودر
برهه ای از زمان به دلیل اعتقاد طبقه حاکم به دستورات دین
مبین اسلام مبنی بر استفاده نکردن ازظرفهای طلا و نقره، این حاکمان طرفدارظرف
های سفالی شدند و بازار سفال های مرغوب که از لحاظ هنری در سطح بالایی قرار
داشت، رونق گرفت و رفته رفته پیشینه سفالگری در بسیاری از مراکز سفالسازی ایران
شکل گرفت و صاحبان این کارگاهها استادان فن را به کار گرفتند. درزمان سلجوقیان
(1147- 1037میلادی) جهش چشمگیری در همه هنرها، صنایع و علوم پدید آمد. در مورد
سفالسازی این دوره
باید گفت " عصر طلایی چینی سازی است " . کوشش مستمر
سفالسازان ایرانی برای این که بتوانند با چینی ها و لعاب های ساخت کشور باستانی
چین برابری کنند موجب به وجود آمدن دو اختراع درایران شد، نخستین اختراع ترکیب
خمیر نرم با آمیخته زیادی از در کوهی و دیگری کشف مجدد لعاب قلیانی که برای
آخرین بار در مصر باستان به کارمی رفت. دانه های در کوهی و خمیر شیشه ای لعاب
قلیایی رابه خاک رس اضافه می کردند، پس از پختن، رویه نیمه شفاف و سخت و به هم
چسبیده ای به دست می آمد و این همانند ماده وخمیری بود که در سده هجدهم در
اروپا به عنوان خمیر نرم چینی شناخته شده بود. برای به دست آوردن لعاب شفاف با
اکسید قلع کار میکردند.تنه ظرف را اغلب کنده کاری کرده و با لعاب یکدست می
پوشاندند، این فن را " لقابی" می گفتند. شاه عباس ( 1620-1587 میلادی )
هنگامی که از بازرگانان و نمایندگان کمپانی هند شرقی هلند که دژی در جزیره هرمز
در خلیج فارس داشتند،شنید که آنها مشغول تجارت ظروف چینی کشور چین هستند، از
بازرگانان چینی دعوت کرد که چینی های زیبای خود را از راه خشکی برای صادرات به
اروپا به کشور ایران بفرستند و بدین ترتیب کمپانی هلندی را از میدان خارج کرد.
خود شاه گردآورنده تعداد زیادی ظروف زیبای چینی بود. مجموعه چینی های وی هنوز
درآرامگاه خانواده شیخ صفی در اردبیل وجود دارد. این امر موجب نفوذ صنعت چین در
کشورشد و سفالسازان ایرانی بار دگر در کار چینی سازی کوشیدند و شیوه کارشان را
کامل کردند و کائولین سفید نرمی را که در نائین و علی آباد پیدا شده بود، به
کار بردند و با لعاب خمیر شیشه قلیایی آمیختند. چون سفال های ایرانی بدل چینی
بود، شاه عباس 300 کوزه گر چینی را به ایران دعوت کرد تا سفالسازان ایرانی را
در صنعت چینی سازی آموزش دهند. رهبر این عده مردی بود که در افسانه های ایرانی
به نام " من او هر" شناخته شده است و پس از آن، هنرسفال گری در جای جای کشور
ایران رونق گرفت. استان همدان از مناطقی است که فرآورده های دستی آن از شهرتی
بسزا در سطح کشور برخوردار است و حتی برخی از صنایع دستی آن مانند صنعت سفالگری
اهمیت صادراتی و جهانی دارد. این نوع صنایع دستی، علاوه بر جنبه مصرفی، از
ویژگی های هنری برخوردار است که به صورت طرح ها، نقش ها و رنگ های گوناگون
متجلی می شوند.برجسته ترین صنعت دستی استان، سفالگری و سرامیک سازی است که مرکز
عمده آن شهر لاله جین در فاصله 20 کیلومتری همدان است. پیشینه سفال سازی در
لاله جین به گفته افراد بومی بیش از 900 سال برآورد شده و به عنوان مرکز تولید
سفال و سرامیک خاورمیانه شناخته شده است. کلمه لاله جین به نظر بومیان
منطقه به دو دلیل برروی این شهر گذاشته شده است، یکی این که به دلیل وجود دشت
های پر از لاله وحشی در جای جای این شهر کوچک نام لاله چین را برای آن انتخاب
کرده اند و دیگری این که چون برخی افراد معتقدند بعد از حمله قوم مغول به
ایران، برخی از مردان این منطقه به اسارت برده شده ودر کشور چین هنر سفالگری را
آموخته و به منطقه کنونی آورده اند، این اسم انتخاب شده است که در ابتدا به "
لعل چین " و بعد به " لعل جین " و در حال حاضر هم به " لاله جین" معروف شده
است. سفالگری و سفال سازی آنقدر با زندگی مردم این شهرستان آمیخته است که از
نزدیک به یک هزار سال پیش تاکنون بچه ها بازی های کودکانه، پسران نوجوان
دوره کارآموزی و مردان جوان و بزرگسالان دوران کسب و کار خود را در کارگاه های
سفال سازی می گذرانند. اوضاع مطلوب این حرفه کهن در شهرستان لاله جین موجب شده
است که حتی یک نفر بیکار در این شهرستان وجود نداشته باشد. 85 درصد از جمعیت 20
هزار نفری این شهرستان در کارگاه های سفال سازی و شغل های جنبی آن مشغول به کار
هستند. تعداد کارگاه های سفال سازی لاله جین، 45 سال پیش، فقط 50 کارگاه بوده
که این تعداد در سال 1355 به 110 کارگاه و اینک به بیش از 900 کارگاه رسیده است
و در حال حاضر، بسیاری از اهالی لاله جین در سنین مختلف، به این رشته اشتغال
دارند، به طوری که بالاترین درصد اشتغال استان همدان ( 3/87 درصد ) به این
شهرستان اختصاص دارد. از100 درصد افراد شاغل در لاله جین،7/32 درصد به کار سفال
سازی،5/26 درصد به شغل فروشندگی وواسطه گری خرید ظروف سفالی از کارگاهها و
توزیع در دیگر شهرستان ها مشغول اند. سفالینه های تولیدی شهر لاله جین به دلیل
کیفیت بالا و برخورداری از طراحی و نقاشی منحصر به فرد،علاقه مندان پروپا قرص
بیشماری در همه نقاط کشور دارد و برخی از کالاهای خاص که اغلب به سفارش
خریداران تهیه می شود به صورت جزئی و کلی به خارج از کشور بویژه کشورهای عربی
حاشیه خلیج فارس صادر می شود. به گفته علیرضا میرزایی یکی از سفالگران با تجربه
و بومی این شهرستان که هم اکنون در کنار همکاران و استادان خود در مرکز تهیه و
توزیع سفال های سفارشی خاکاب مشغول به کاراست، در چند سال گذشته اغلب طرح ها و
شکل های به کار رفته در سفال های لاله جین برگرفته از تجربه سال های دور و
تقریباٌ یک شکل بود، اما در حال حاضر با توجه به گستردگی و سهولت دسترسی به
اینترنت و مراکز آموزشی،همه طرح ها ونقوش سفال و سرامیک تولید شده در این
شهرستان با الهام از تندیس ها و طرح های ظروف باستانی و در رقابت با ظروف سفالی
و چینی دیگر کشورها تولید می شود. میرزایی تنوع در طراحی و نقاشی این سفالینه
ها را به دلیل استعداد و ذوق و سلیقه سفالگران لاله جین عنوان می کند و می
افزاید: امروز دیگر سفالگری را در لاله جین پیدا نمی کنید که به دنبال طرح های
جدید، نو و مشتری پسند نباشد و همه سفالگران جوان به دنبال خلق آثار هنری منحصر
به فرد هستند.اما نکته قابل توجه در محصولات تولیدی سفالگران شهر لاله جین توجه
به فصل و شرایط کشور و منطقه است که به عنوان تولیدات (مناسبتی) شهرت دارد.
برای نمونه در دوران جنگ تحمیلی و 8 سال دفاع مقدس بیش تر تولیدات هنرمندان
لاله جینی را ظروف مصرفی مانند پارچ و لیوان، کاسه و کوزه آبخوری تشکیل می داد
و در حال حاضر بیش ترین تولیدات این شهر را ظروف و مجسمه های تزئینی تشکیل می
دهد. با این حال آنچه که از صحبت های هنرمندان سفالگر لاله جینی دریافت می شود،
رمزو رازی در خلق آثاری این چنین مجذوب کننده و محیرالعقول وجود دارد که فاش
نخواهد شد و همچنان به نام فوت کوزه گری مخفی خواهد ماند. یکی از دلایل
ماندگاری این صنعت در شهر لاله جین، وجود خاک رس بسیار مرغوب دراین شهرستان است
که به گفته منصور خلیلی فر از دیگر هنرندان برجسته سفالگری لاله جین نمونه آن
در هیچ جای کشور یافت نمی شود. این ویژگی به این دلیل که خاک رس شهر لاله جین
از شکل پذیری و چسبندگی بالایی برخوردار است و به دلیل ناخالصی پائین،
برای ساخت بدنه و مجسمه کاربرد دارد. به گفته این هنرمند بارها دیده شده است که
دلالان خارجی گل رس لاله جین را به بهایی اندکد به خارج از کشور می فروشند.
بزرگترین مشکل فراوری فروشندگان سفال در لاله جین افرایش میزان تعرفه گمرگی
برای صادرات کالا و نبود برنامه ریزی برای جذب بازار در خارج از کشوراز سوس
مسئولان صنایع دستی و میراث فرهنگی کشور است که موجب موفقیت رقبای چینی در
منطقه و ناشناخته ماندن هنر ناب ایرانی شده است.
شهر لاله جین بهار و تابستان، به ویژه ایام نوروز، زیبایی این شهر و استان
کوهستانی همدان را دوچندان کرده است و با تحفه ای خاطره انگیز گردشگران و
میهمانان را به سوی دیارشان بدرقه می کند
|
